Textual Informational Foundations, Their Degrees and Efficiency in Sūrat al-Muddaththir:A Textual Approach in the Light of Text Linguistics
DOI:
https://doi.org/10.51930/jcois.2026.86.%25pKeywords:
textual foundations, , Sūrat al-Muddaththir, , informativity foundationsAbstract
This study, entitled “Textual Informational Foundations, Their Degrees and Efficiency in the Structure of Sūrat al-Muddaththir: A Textual Approach in the Light of Text Linguistics,” aims to identify and examine the textual foundations and constitutive elements upon which the criterion of informativity is based in establishing the textuality of the Qur’anic discourse within the structure of the blessed Sūrat al-Muddaththir. This surah—like all Qur’anic chapters—is characterized by a high level of textual informational efficiency, evident in its language, style, lexical structure, syntactic formations, and overall textual organization. The study is grounded in a systematic research plan comprising an introduction and a theoretical framework that clarifies the concept of informativity as a textual criterion, situates it among its counterpart textual standards, and highlights its function in both production and reception, as well as its components, foundations, and hierarchical levels. This is followed by a preparatory theoretical section and three applied chapters, each devoted to one of the principal foundations of informativity. The study concludes with a set of findings presented in the final section, with the aim of contributing an original applied addition to the fields of Qur’anic studies and text linguistics, thereby enriching the discipline and broadening horizons for future research.
References
القرآن الكريم
ابن حازم القرطاجني، حازم بن محمد بن حسن: منهاج البلغاء وسراج الأدباء، المكتبة الشاملة،https://shamela.ws/book/5388
ابن عاشور: محمد الطاهر: التحرير والتنوير، - دار سحنون للنشر والتوزيع، ط1، 1997م.
ابن فارس، أبو الحسين أحمد بن فارس بن زكرياء القزويني الرازي، أبو الحسين (ت 395هـ): مقاييس اللغة، تحقيق: عبد السلام محمد هارون، دار الفكر، بيروت، 1399هـ- 1979م.
ابن كثير (أبو الفداء إسماعيل بن عمر ت774هـ): تفسير القرآن العظيم: تحقيق: سامي بن محمد سلامة، دار طيبة للنشر والتوزيع، الرياض، ط1، 1420هـ- 1999م.
أبو الليث السمرقندي، نصر بن محمد بن إبراهيم، (ت373هـ): بحر العلوم: التحقيق: د.محمود مطرجي، دار النشر: دار الفكر– بيروت، (د.ت).
أبو زنيد، عثمان: نحو النص إطار نظري ودراسات تطبيقية، عالم الكتب الحديث للنشر والتوزيع: الأردن، ط1، 2010م.
أبو محمد القيرواني، (مكي بن أبي طالب حَمّوش بن محمد بن مختار: الهداية إلى بلوغ النهاية في علم معاني القرآن وتفسيره، وأحكامه، وجمل من فنون علومه، التحقيق: مجموعة رسائل جامعية بكلية الدراسات العليا والبحث العلمي- جامعة الشارقة، بإشراف أ.د.: الشاهد البوشيخي، مجموعة بحوث الكتاب والسنة- كلية الشريعة والدراسات الإسلامية- جامعة الشارقة، الإمارات العربية المتحدة، ط1، 1429هـ- 2008م.
البطاشي، خليل بن ياسر: الترابط النصي في ضوء التحليل اللساني للخطاب، دار جرير، إربد، الأردن، ط1، 2009م.
الحجمري، عبد الفتاح: عتبات النص البنية والدلالة: شركة الرابطة، الدار البيضاء، ط1، 1996م.
الخمري، د.حسين: نظرية النص من بنية المعنى إلى سيميائية الدال، الدار العربية للعلوم ناشرون، بيروت/ منشورات الاختلاف، الجزائر، ط1، 2007م.
الخولي، محمد: الأصوات اللغوية، مكتبة الخرنجي، الرياض،ط1، 1986م.
دي بوجراند: روبيرت، النصّ والخطاب والإجراء، ترجمة: تمام حسان، عالم الكتب، القاهر، ط1، 1998م.
دي بوجراند، روبرت؛ ودريسلر، ولفغانغ؛ وأبو غزالة، إلهام، وحمد، علي خليل: مدخل إلى علم لغة النصّ، مطبعة دار الكاتب، ط، 1992م.
السامرائي، فاضل صالح: معاني الأبنية في العربية، ، دار عمار، عمان، الأردن، ط2، 2007م.
السعدي، عبد الرحمن بن ناصر بن عبد الله السعدي (المتوفى: 1376هـ): تيسير الكريم الرحمن في تفسير كلام المنان، تحقيق: عبد الرحمن بن معلا اللويحق، مؤسسة الرسالة، لبنان، ط1، 2000م.
السمين الحلبي، أبو العباس، شهاب الدين، أحمد بن يوسف بن عبد الدائم (المتوفى: 756هـ): الدر المصون في علوم الكتاب المكنون، تحقيق: د.أحمد محمد الخراط، دار القلم، دمشق، د.ت.
شلاش، هاشم طه: أوزان الفعل ومعانيها، مطبعة الآداب، النجف الأشرف، 1971م.
العسكري، أبو هلال: معجم الفروق اللغوية، الحاوي لكتاب أبي هلال العسكري وجزءًا من كتاب «فروق اللغات» لنور الدين بن نعمة الله الجزائري (ت١١٥٨هـ)، الناشر: مؤسسة النشر الإسلامي التابعة لجماعة المدرسين، ومكتبة القُدسي بالقاهرة، ط1، 1412هـ.
عفيفي، أحمد: نحو النص اتجاه جديد في الدرس النحوي، مكتبة زهراء الشرق، القاهرة، د.ط، 2001م.
العموش، خلود: الخطاب القرآني- دراسة في العلاقة بين النص والسياق، عالم الكتب الحديث، إربد- الأردن- ط1، 2008م.
فان دايك، تون: علم النص مدخل متداخل الاختصاصات: الترجمة والتعليق: سعيد حسن بحيري، دار القاهرة للكتاب، القاهرة، ط1، 2001.
فخر الرازي، فخر الدين الرازي (أبو عبد الله محمد بن عمر بن الحسن بن الحسين التيمي، ت 606هـ): مفاتيح الغيب (التفسير الكبير)، دار إحياء التراث العربي، بيروت، ط3، 1420هـ.
القرطبي: أبو عبد الله محمد بن أحمد بن أبي بكر بن فرح الأنصاري الخزرجي شمس الدين، (ت:671هـ)، الجامع لأحكام القرآن المعروف بـ(تفسير القرطبي): تحقيق: أحمد البردوني وإبراهيم أطفيش، دار الكتب المصرية، القاهرة، ط2، 1964م.
مجموعة من الباحثين، بإشراف: د.مصطفى مسلم: التفسير الموضوعي لسور القرآن الكريم، جامعة الشارقة: كلية الدراسات العليا والبحث والعلمي، الإمارات العربية المتحدة، ط1، 2010م.
محمود النخجواني: الشيخ علوان (نعمة الله بن، ت920هـ): الفواتح الإلهية والمفاتح الغيبية الموضحة للكلم القرآنية والحكم الفرقانية، دار ركابي للنشر، الغورية، مصر، ط1، 1419هـ- 1999م.
مفتاح، محمد: النصّ من القراءة إلى التنظير، شركة النشر والتوزيع، المدارس، الدار البيضاء، المغرب، ط1، 1999م.
نوفل، يسري: المعايير النصية في السور القرآنية، دار النابغة للنشر والتوزيع، القاهرة، ط1، 2014م.
الهرري الشافعي، محمد الأمين بن عبدالله الأرمي: حدائق الروح والريحان في روابي علوم القرآن، إشراف ومراجعة: هاشم محمد علي بن حسين المهدي، دار طوق النجاة، بيروت، لبنان، ط1، 2001م.
هاينمةن، فولفجانج؛ وديتر، فيهفيجر: مدخل إلى علم لغة النص، ترجمة: سعيد حسن بحيري، مكتبة زهراء الشرق، القاهرة، ط1، 2004م.
- الرسائل الجامعية:
الناجي: آلاء داود: شعر أبي قاسم الشابي في ضوء نظرية التلقي، رسالة ماجستير بإشراف: محمد خليل الخلايلة، مقدمة إلى قسم اللغة العربية، كلية الآداب والعلوم، جامعة الشرق الأوسط، 2011م-2012م.
- الأبحاث المنشورة:
كاطع: قاسم درهم: كسْر أفق التوقّع في النحو العربي –دراسة تحليلية دلالية-، مجلة العميد، شؤون الدراسات الإنسانية/ قسم الشؤون الفكرية والثقافية في العتبة العباسية المقدسة. العراق: المجلد 11، العدد:43، تاريخ النشر: أيلول سنة 2022م.
كمال، رقيق: المفارقة بين المفهوم والاصطلاح، جامعة بشار، جزائر،: الموقع: سكريبد https://www.scribd.com/document/980510429
-List of Sources and References
The Holy Quran
Al-Saadi, Abd Al-Rahman bin Nasser bin Abdullah Al-Saadi (d. - Taysir Al-Karim Al-Rahman fi Tafsir Kalam Al-Mannan, edited by Abd Al-Rahman bin Mualla. Al-Luwayhiq, Al-Risalah Foundation, Lebanon, 1st edition, 2000 CE.
A group of researchers, supervised by Dr. Mustafa Muslim: Thematic Interpretation of the Qur'anic Chapters Al-Karim, University of Sharjah: College of Graduate Studies and Scientific Research, United Arab Emirates, 1st edition, 2010.
Abu Muhammad al-Qayrawani, (Makki ibn Abi Talib Hammush ibn Muhammad ibn Mukhtar: Al-Hidaya ila Bulugh al-Nihaya fi 'Ilm Ma'ani al-Qur'an wa Tafsirihi, wa Ahkamihi, wa Jumal min Funun 'Ulumihi, edited by: A collection of university theses at the College of Graduate Studies and Scientific Research - University of Sharjah, supervised by Professor Dr. al-Shahid al-Bushikhi, Collection of Research on the Qur'an and Sunnah - College of Sharia and Islamic Studies - University of Sharjah, United Arab Emirates, 1st edition, 1429 AH - 2008 CE.)
Abu Zunaid, Uthman: Nahw al-Nass: A Theoretical Framework and Applied Studies, Alam al-Kutub al-Hadith for Publishing and Distribution: Jordan, 1st edition, 2010
Afifi, Ahmad: Nahw Al-Nass (Textual Grammar): A New Approach in Grammatical Studies, Zahraa Al-Sharq Library, Cairo, n.d., 2001 CE. - -Al-Amoush, Khuloud: Qur'anic Discourse - A Study in the Relationship Between Text and Context, Modern Book World, Irbid, Jordan - 1st ed., 2008.
Al-Askari, Abu Hilal: Mu'jam Al-Furuq Al-Lughawiyyah (Dictionary of Linguistic Differences), containing the book of Abu Hilal Al-Askari and part of the book "Furuq Al-Lughat" (Differences of Languages) by Nur Al-Din ibn Ni'mat Allah Al-Jaza'iri (d. 1158 AH), published by the Islamic Publishing Foundation affiliated with the Teachers' Association, and Al-Qudsi Library in Cairo, 1st edition, 1412 AH.
Al-Batashi, Khalil ibn Yasir: Al-Tarabut al-Nassi fi Daw' al-Tahlil al-Lisani lil-Khitab, Dar Jarir, Irbid, Jordan, 1st edition, 2009 CE.
Al-Hajmari, Abd al-Fattah: 'Atabat al-Nass al-Bunya wa al-Dalalah, Al-Rabita Company, Casablanca, 1st edition, 1996 CE.
Al-Harari Al-Shafi'i, Muhammad Al-Amin ibn Abdullah Al-Armi: Gardens of the Soul and Fragrance in the Hills of Qur'anic Sciences, supervised and reviewed by: Hashim Muhammad Ali ibn Hussein Al-Mahdi, Dar Tawq Al-Najat, Beirut, Lebanon, 1st edition, 2001.
Al-Khamri, Dr. Hussein: Nazariyat al-Nass min The Structure of Meaning: The Semiotics of the Signifier, Arab Scientific Publishers, Beirut/Al-Ikhtilaf Publications, Algeria, 1st ed., 2007.
Al-Khouli, Muhammad: Linguistic Sounds, Al-Khouli, Al-Kharangi Library, Riyadh, 1st ed., 1986.
Al-Qurtubi: Abu Abdullah Muhammad ibn Ahmad ibn Abi Bakr ibn Farah al-Ansari al-Khazraji Shams al-Din (d. 671 AH), The Comprehensive Commentary on the Rulings of the Qur'an, known as (Tafsir al-Qurtubi): Edited by Ahmad al-Bardouni and Ibrahim Atfayish, Egyptian Book House, Cairo, 2nd ed., 1964.
Al-Samarrai, Fadel Saleh: The Meanings of Structures in Arabic, Dar Ammar, Amman, Jordan, 2nd ed., 2007.
Al-Samin Al-Halabi, Abu Al-Abbas, Shihab Al-Din, Ahmad ibn Yusuf ibn Abd Al-Da'im (d. 756 AH): Al-Durr Al-Masun fi Ulum Al-Kitab Al-Maknun (The Preserved Pearl in the Sciences of the Hidden Book), edited by Dr. Ahmad Muhammad Al-Kharrat, Dar Al-Qalam, Damascus, n.d.
De Beaugrande, Robert: Text, Discourse, and Procedure, translated by Tamam Hassan, Alam Al-Kutub, Cairo, 1st ed., 1998.
De Beaugrande, Robert; Dressler, Wolfgang; Abu Ghazaleh, Ilham; and Hamad, Ali Khalil: An Introduction to Text Linguistics, Dar Al-Kateb Press, 1st ed., 1992.
Fakhr al-Din al-Razi (Abu Abdullah Muhammad ibn Umar ibn al-Hasan ibn al-Husayn al-Taymi, d. AH): Keys to the Unseen (The Great Commentary): Dar Ihya al-Turath al-Arabi, Beirut, 3rd ed., 1420 AH.
Heinemann, Wolfgang; and Dieter, Wehwehr, An Introduction to Text Linguistics, translated by: Saeed Hassan Bahiri, Zahraa Al-Sharq Library, Cairo, 1st edition. 2004.
Ibn Ashur, Muhammad al-Tahir: Al-Tahrir wa al-Tanwir (The Liberation and Enlightenment), Dar Sahnun Publishing and Distribution, 1st edition, 1997
Ibn Faris, Abu al-Husayn Ahmad ibn Faris ibn Zakariya al-Qazwini al-Razi, Abu al-Husayn (d. 395 AH): Muqayis al-Lughah (The Standards of Language), edited by Abd al-Salam Muhammad Harun, Dar al-Fikr, Beirut, 1399 AH - 1979 CE.
Ibn Hazim al-Qartajani, Hazim ibn Muhammad ibn Hasan: Minhaj al-Bulagha' wa Siraj al-Udaba' (The Path of Eloquence and the Lamp of Literature).
Ibn Kathir (Abu al-Fida' Ismail ibn Umar, d. 774 AH): Tafsir al-Qur'an al-'Azim (The Great Commentary on the Qur'an), edited by Sami ibn Muhammad Salamah, Dar Tayyiba Publishing and Distribution, Riyadh, 1st edition, 1420 AH - 1999 CE. - Abu al-Layth al-Samarqandi, Nasr ibn Muhammad ibn Ibrahim (d. 373 AH): Bahr al-Ulum: Edited by Dr. Mahmoud Matarji, Publisher: Dar al-Fikr – Beirut, (n.d.).
Mahmoud Al-Nakhjawani, Sheikh Alwan (Ni'matullah ibn, d. - AH): Divine Openings and Unseen Keys Clarifying Qur'anic Words and Critical Wisdoms, Dar Rakabi Publishing, Al-Ghouriya, Egypt, 1st edition, 1 AH - 1999 CE.
Nawfal, Yusri: Textual Standards in Qur'anic Chapters, Dar Al-Nabigha for Publishing and Distribution, Cairo, 1st edition, 2014.
Shalash, Hashim Taha: Verb Forms and Their Meanings, Al-Adab Press, Najaf, 1971 CE.
Van Dijk, Ton: Text Linguistics: An Interdisciplinary Introduction: Translated and annotated by Saeed Hassan Bahiri, Cairo Book House, Cairo, 1st ed., 2001.
- University Theses:
Al-Naji: Alaa Daoud: The Poetry of Abu al-Qasim al-Shabbi in Light of Reception Theory, Master's Thesis supervised by: Muhammad Khalil al-Khalayleh, submitted to the Department of Arabic Language, Faculty of Arts and Sciences, Middle East University, 2011-2012.
- Published Research:
Kati’: Qasim Dirham: Breaking the Horizon of Expectation in Arabic Grammar: An Analytical Semantic Study, Al-Ameed Journal, Humanities Affairs / Department of Intellectual and Cultural Affairs at the Holy Abbasid Shrine, Iraq, Volume 11, Issue 43, Publication Date: September 2022.
Kamal, Raqiq: The Paradox Between Concept and Terminology, University of Bechar, Algeria: Website: Scribd. https://www.scribd.com/document/980510429.
qayimat almasadir walmarajiei:
alquran alkarim
1.abin hazim alqirtajanii , hazim bin muhamad bn hasan: minhaj albuligha' wasiraj al'udaba'i,almaktabat alshaamilati,https://shamela.ws/book/5388
2.abin eashur: muhamad altaahir: altahrir waltanwiru, - darsihnun lilnashr waltawzie , ta1, 1997m.
abin faris , 'abu alhusayn 'ahmad bin faris bin zakaria' alqazwinii alraazi, 'abu alhusayn (t 395ha): maqayis allughat , tahqiqu: eabd alsalam muhamad harun, dar alfikri, birut, 1399h-1979m.
3.abin kathir ('abu alfida' 'iismaeil bin eumar ta774hi): tafsir alquran aleazimi: , tahqiq: sami bn muhamad salamata, dar tayibat lilnashr waltawziei, alrayad, ta1, 1420hi-1999m.
4.'abu allayth alsamarqandi , nasr bin muhamad bin 'iibrahima, ta373hi): bahr aleulumi: altahqiqu: du.mahmud mitraji, dar alnashri: dar alfikr - bayrut, (d.t).
'abu zanid , euthman: nahw alnasi 'iitar nazariun wadirasat tatbiqiat , ealam alkutub alhadith lilnashr waltawziei: al'urduni, ta1, 2010m.
5.'abu muhamad alqayrawani ,(maki bin 'abi talib hammwsh bin muhamad bin mukhtar: alhidayat 'iilaa bulugh alnihayat fi eilm maeani alquran watafsirihi, wa'ahkamihi, wajamal min funun eulumihi, altahqiq: majmueat rasayil jamieiat bikuliat aldirasat aleulya walbahth aleilmii - jamieat alshaariqat, bi'iishraf 'a. du: alshaahid albushikhi, majmueat buhuth alkitaab walsunat - kuliyat alsharieat waldirasat al'iislamiat - jamieat alshaariqat, al'iimarat alearabiat almutahidati, ta1, 1429h-2008m.
albatashi , khalil bin yasir: altarabut alnasiyu fi daw' altahlil allisanii lilkhitab , dar jirir, 'iiribid, al'urduni, ta1, 2009m.
6.alhajamari , eabd alfataahi: eatabat alnasi albinyat waldilalatu: sharikat alraabitati, aldaar albayda', ta1, 1996m.
7.alkhamriu , da. husayn: nazariat alnasi min binyat almaenaa 'iilaa simayiyat aldaal , aldaar alearabiat lileulum nashiruna, bayrut/ manshurat aliakhtilafi, aljazayir, ta1, 2007m.
8.alkhuli , muhamad: al'aswat allughawiat , maktabat alkhurnaji, alrayad,ta1, 1986m.
9.di bujrand:rubirt , alns walkhitab wal'iijra' , tarjamat: tamaam hasaan,ealam alkutub , alqahir ,ta1, 1998m.
10.di bujrandi, rubirti; w dirislar , walifghanghi; w 'abu ghazalata, 'iilham , w hamdi, eali khalil: madkhal 'iilaa eilm lughat alns , matbaeat dar alkatib , ta, 1992m.
alsaamarayiy , fadil salih: maeani al'abniat fi alearabiati, , dar eamar, eaman, al'urduni, ta2, 2007m.
11.alsaedi , eabd alrahman bin nasir bin eabd allah alsaedi (almutawafaa: 1376hi): taysir alkarim alrahman fi tafsir kalam almanani, tahqiqu: eabd alrahman bin maeala alluwayahiqu , muasasat alrisalat , lubnan ,ta1, 2000 ma.
12.alsamin alhalabi , 'abu aleabaasi, shihab aldiyn, 'ahmad bin yusif bin eabd aldaayim (almutawafaa: 756hi): aldir almasun fi eulum alkitaab almaknuna, tahqiq:du. 'ahmad muhamad alkharati, dar alqalami, dimashqa, da.t
13.shalaash , hashim tah: 'awzan alfiel wamaeaniha, , matbaeat aladab, alnajaf al'ashrafi, 1971m.
efifi , 'ahmad: nahw alnasi atijah jadid fi aldars alnahwii , maktabat zahra' alsharqa, alqahiratu, du.ti, 2001m.
14.aleamush , khulud: alkhitab alquraniu - dirasat fi alealaqat bayn alnasi walsiyaqi, ealim alkutub alhadithi, 'iirbid al'urduni - ta1, 2008m.
15.fan dayik , tun: ealm alnas madkhal mutadakhil aliakhtisasati: altarjamat waltaeliqi: saeid hasan bihayri, dar alqahirat lilkitabi, alqahirati, ta1, 2001.
16.fkhr alraazi , fakhr aldiyn alraazi ('abu eabd allah muhamad bin eumar bin alhasan bin alhusayn altaymi, t 606hi): mafatih alghayb (altafsir alkabiri):, dar 'iihya' alturath alearabi, bayrut, ta3, 1420h.
17.alqurtibi: 'abu eabd allah muhamad bin 'ahmad bin 'abi bakr bin farah al'ansarii alkhazrijiu shams aldiyni, (t: 671h), aljamie li'ahkam alquran almaeruf b (tafsir alqurtubii): tahqiq: 'ahmad albarduni wa'iibrahim 'atfish, dar alkutub almisriatu, alqahirati, ta2, 1964m.
18. majmueat min albahithin , bi'iishraf:d. mustafaa muslim: altafsir almawdueiu lisur alquran alkarim , jamieat alshaariqat: kuliyat aldirasat aleulya walbahth waleilmi, al'iimarat alearabiat almutahidati, ta1, 2010m.
19.mahmud alnakhjawaniu,: alshaykh eulwan(neamat allah bin , ta920hi): alfawatih al'iilahiat walmafatih alghaybiat almuadihat lilkalm alquraniat walhukm alfirqaniatu, dar rikabiun lilnashri, alghuriati, masr, ta1, 1419h-1999m.
miftahi, muhamad: alns min alqira'at 'iilaa altanziri, sharikat alnashr waltawziei, almadaris , aldaar albayda'i, almaghribi, ta1, 1999m.
20.nufli, yasri: almaeayir alnasiyat fi alsuwr alquraniati, dar alnaabighat lilnashr waltawzie , alqahiratu, ta1, 2014m.
21.alharri alshaafieiu , muhamad al'amin bin eabdallah al'armi: hadayiq alruwh walrayhan fi rawabi eulum alqurani, 'iishraf wamurajaeat:hashim muhamad eali bin husayn almahdi, dar tawq alnajaat , bayrut , lubnan, ta1, 2001m.
22.haynamatan , fulfjanj ; w ditar, fihfijar ,: madkhal 'iilaa eilm lughat alnasi , tarjamatu: saeid hasan bihayri, maktabat zahra' alsharqa, alqahiratu, ta1, 2004m.
alrasayil aljamieiat:
23.alnaaji: ala' dawud: asheur 'abi qasim alshaabi fi daw' nazariat altalqi, risalat majistir bi'iishraf: muhamad khalil alkhalaylat , muqadimatan 'iilaa qism allughat alearabiat , kuliyat aladab waleulum , jamieat alsharq al'awsat , 2011mi-2012m.
- al'abhath almanshurat:
24.katae: qasim dirhami: ksr 'ufuq altwqqe fi alnahw alearabii -dirasat tahliliat dalaliat - , majalat aleamid , shiuwn aldirasat al'iinsaniat / qism alshuwuwn alfikriat walthaqafiat fi aleatabat aleabaasiat almuqadasati. aleiraq ,: almujalad 11, aleadadu:43, tarikh alnashri: 'aylul sanat 2022m.
25.kamal, raqiq: almufaraqat bayn almafhum walaistilahi, jamieat bishar, jazayir ,: almuaqie: skribd https://www.scribd.com/document/980510429
2.png)


