المصطلحُ اللّسانيُّ بينَ الثّباتِ والتّغيّرِ في البيئةِ الرّقميّةِ
DOI:
https://doi.org/10.51930/jcois.2026.87.%25pالكلمات المفتاحية:
مصطلح،، الثبات، ، التغيّرالملخص
يركّز هذا الموضوع على دراسة المصطلح اللساني في سياق البيئة الرقمية، وما أحدثته من تغيرات في آليات إنتاجه وتداوله واستعماله. ويسعى إلى بيان مدى محافظة المصطلح على ثباته العلمي والدلالي من جهة، وقدرته على التكيف مع المستجدات التقنية والمعرفية من جهة أخرى. كما يناقش أثر التقنيات الرقمية والذكاء الاصطناعي ووسائل التواصل الحديثة في تطور المصطلح اللساني، وما تثيره هذه التحولات من قضايا تتعلق بالتوحيد الاصطلاحي، والدقة المفاهيمية، وملاءمة المصطلحات للمستجدات المتسارعة. ويخلص إلى أن فاعلية المصطلح اللساني في العصر الرقمي تتطلب الجمع بين المحافظة على أسسه العلمية والاستجابة لمتطلبات التطور التقني.
المراجع
1. إشكالية المصطلح اللساني وأزمة الدقة المصطلحية في المعاجم العربية: أ.حسين نجاة، مجلة مقاليد، الجزائر، ع10 (2016).
2. إشكالية ترجمة المصطلح اللساني، عبد الكريم العلواني، أبحاث في اللسانيات العربية المقارنة، (2022).
3. إشكالية تطبيق المصطلح اللساني في الدراسات اللغوية والعربية، مكتبة عود الند، ع(3)، 2017.
4. تحليل الخطاب الروائي: سعيد يقطين، المركز الثقافي العربي، بيروت، ط3، (1997).
5. الترجمة بين التأويل والتلقي، ندوة الترجمة والتأويل، ج محمد الخامس/ المغرب، ندوات ومناظرات رقم 47، 1995م.
6. الترجمة والتأويل نصان ولغتان ومعنى واحد...؟: د.احمد مداس، مجلة مخبر أبحاث في اللغة والادب الجزائري، الجزائر، ع(16)، 2010.
7. شرح المفصل: لابن يعيش، عالم الكتب.
8. علم اللغة (مقدمة للقارئ العربي)، محمود السعران، دار الفكر العربي، د.ط، القاهرة، 1997.
9. قاموس اللسانيات: عبد السلام المسدي، الدار العربية للكتب، تونس، 1984.
10. قراءة ابستيمولوجية في المصطلح اللساني: د.كامل ناصر الزيدي، مجلة اداب المستنصرية، اللسانيات، ج(1)، ع(109)، 2025.
11. اللسانيات والمصطلح، د.احمد قدور، مجلة مجمع اللغة العربية، دمشق، م(81).
12. اللغة العربية ومتغيرات الرقمنة، بشير ابرير، مجلة المجمع الجزائري للغة العربية، م(19)، ع1، 2023.
13. المصطلح اللساني العربي بين الترجمة والتعريب، مجلة اللغة العربية، ع(41)، 2018.
14. المصطلح اللساني بين ازمة التعدد الترجمي والاضطراب التداول: ليلى قلائي، دراسات معاصرة، المركز الجامعي تيسمسيلت/ الجزائر، م(4)، ع(1)، 2020.
15. المصطلح اللساني تأسيس المفهوم، خليفة الميساوي، دار الأمان، منشورات الاختلاف وضفاف، الرباط، ط1، (2013).
16. المصطلح اللساني في المعاجم اللسانية العربية، د.سمير شريف استيتية، جامعة اليرموك، كلية الاداب، 2011.
17. المصطلح اللساني واضطراب التداول مقاربة حول (نحو النص– التداولية– السيمياء)، د.نعيمة سعدية، حوليات مخبر اللسانيات واللغة العربية، الجزائر، العدد الأول، 2013م.
18. المصطلح النقدي واللساني العربي المعاصر بين ذاتية المفهوم وبيئة الاغتراب: رزيقة طاوطاو، مجلة العلوم الإنسانية، ع43، م ب، (2015).
19. مصطلحات التداولية في اللغة العربية دارسة وصفية تحليلية في ضوء المصطلحات، د.الحاج موسى ثالث، دار كنوز المعرفة، عمان– الأردن، ط1، 2021.
20. المعجم اللساني (جان دي بواه) نقلاً عن المصطلح النقدي واللساني.
21. من قضايا المصطلح العربي، الكتاب الثالث، عالم الكتب الحديث، الأردن، ط1، (2003)
List of References
1. Najat, A. Hussein. “The Problematic Nature of Linguistic Terminology and the Crisis of Terminological Precision in Arabic Dictionaries.” Maqalid Journal, Algeria, No. 10 (2016).
2. Al-Alwani, Abdul Karim. “The Problem of Translating Linguistic Terminology.” In Research in Comparative Arabic Linguistics (2022).
3. “The Problem of Applying Linguistic Terminology in Arabic Linguistic Studies.” Oud Al-Nad Library, No. 3 (2017).
4. Yaqtin, Said. Narrative Discourse Analysis. Arab Cultural Center, Beirut, 3rd ed. (1997).
5. “Translation between Interpretation and Reception.” In The Translation and Interpretation Symposium. Mohammed V University, Morocco, Seminars and Debates Series, No. 47 (1995).
6. Madas, Ahmed. “Translation and Interpretation: Two Texts, Two Languages, and One Meaning…?” Journal of the Algerian Language and Literature Research Laboratory, Algeria, No. 16 (2010).
7. Ibn Ya‘ish. Sharh al-Mufassal. Alam al-Kutub.
8. Al-Sa‘ran, Mahmoud. Linguistics: An Introduction for the Arab Reader. Dar al-Fikr al-Arabi, Cairo, n.d., 1997.
9. Al-Masdi, Abd al-Salam. A Dictionary of Linguistics. Tunis: Arab House for Books, 1984.
10. Al-Zaydi, Kamil Nasser. “An Epistemological Reading of Linguistic Terminology.” Al-Adab Al-Mustansiriyah Journal, Linguistics, Vol. 1, No. 109 (2025).
11. Qadur, Ahmed. “Linguistics and Terminology.” Journal of the Arabic Language Academy, Damascus, Vol. 81.
12. Abrir, Bashir. “The Arabic Language and the Variables of Digitalization.” Journal of the Algerian Academy of the Arabic Language, Vol. 19, No. 1 (2023).
13. “Arabic Linguistic Terminology between Translation and Arabization.” Arabic Language Journal, No. 41 (2018).
14. Qallai, Leila. “Linguistic Terminology between the Crisis of Multiple Translations and Pragmatic Instability.” Contemporary Studies, University Center of Tissemsilt, Algeria, Vol. 4, No. 1 (2020).
15. Al-Maysawi, Khalifa. Linguistic Terminology: Establishing the Concept. Dar al-Aman; Publications of Al-Ikhtilaf and Difaf, Rabat, 1st ed. (2013).
16. Stetieh, Samir Sharif. Linguistic Terminology in Arabic Linguistic Dictionaries. Yarmouk University, Faculty of Arts, 2011.
17. Sa‘diyya, Naima. “Linguistic Terminology and Pragmatic Instability: An Approach to Text Linguistics, Pragmatics, and Semiotics.” Annals of the Linguistics and Arabic Language Laboratory, Algeria, No. 1 (2013).
18. Taoutaou, Raziqa. “Contemporary Arabic Critical and Linguistic Terminology between Conceptual Subjectivity and the Environment of Alienation.” Journal of Humanities, No. 43 (2015).
19. Thalith, Al-Hajj Moussa. Pragmatic Terms in Arabic: A Descriptive and Analytical Study in Light of Terminological Concepts. Dar Kunuz al-Ma‘rifah, Amman, Jordan, 1st ed. (2021).
20. de Beaugrande, Jean. The Linguistic Dictionary (Jean Dubois), cited in Contemporary Arabic Critical and Linguistic Terminology.
21. On Issues of Arabic Terminology. Book Three. Alam al-Kutub al-Hadith, Jordan, 1st ed. (2003).
almasadir walmarajie
1. 'iishkaliat almustalahat allughawiat wa'azmat aldiqat almustalahiat fi almaeajim alearabiati: da. husayn najati, majalat muqalidi, aljazayari, aleadad 10 (2016).
2. 'iishkaliat tarjamat almustalahat allughawiati: eabd alkarim aleulwani, buhuth fi allughawiaat alearabiat almuqarina (2022).
3. 'iishkaliat tatbiq almustalahat allughawiat fi aldirasat allughawiat walearabiati, maktabat eud alnaadi, aleadad 3 (2017).
4. tahlil alkhitab alsardii: saeid yaqtina, almarkaz althaqafia alearabia, bayrut, altabeat althaalitha (1997).
5. altarjamat bayn altaawil waltalqi, nadwat altarjamat waltaawili, jamieat muhamad alkhamis, almaghribi, halaqat niqash wamunazarati, aleadad 47, 1995.
6. altarjamat waltaawili: nasan, lughtan, maenaa wahida...?: du. 'ahmad madasi, majalat mukhtabar albuhuth fi allughat wal'adab aljazayirii, aljazayari, aleadad 16, 2010.
7. sharah almufasali: liabn yaeish, ealam alkutub.
8. allisaniaat (muqadimat lilqari alearabii), mahmud alsaedan, dar alfikr alearabii, bidun tarikhi, alqahirati, 1997.
9. muejam allisaniaati: eabd alsalam almasjidiu, dar alkitaab alearabii, tunis, 1984.
10. qira'at 'iibistumulujiat lilmustalahat allughawiati: du. kamil nasir alzaydi, majalat almustansiriat liladabi, allisaniaati, almujalad 1, aleadad 109, 2025.
11. allisaniaat walmustalahati, du. 'ahmad qaduwr, majalat majmae allughat alearabiati, dimashqa, almujalad 81. 12. allughat alearabiat wamutaghayirat alraqmanat, bashir 'abrir, majalat almajmae aljazayirii lilughat alearabiati, almujalad 81. 19, aleadad 1, 2023.
13. almustalah allughawiu alearabiu bayn altarjamat waltaeriba, majalat allughat alearabiati, aleadad 41, 2018.
14. almustalah allughawiu bayn 'azmat altaeadud allughawii waidtirab altadawuli, laylaa qalay, dirasat mueasirati, almarkaz aljamieii bitsimsilit, aljazayar, almujalad 4, aleadad 1, 2020.
15. almustalahat allughawiatu: tasis almafhumi, khalifat almisawi, dar al'amani, manshurat aliakhtilaf waldaafi, alribati, altabeat al'uwlaa, (2013).
16. almustalahat allughawiat fi maeajim allughat alearabiati, du. samir sharif astitiatun, jamieat alyirmuk, kuliat aladab, 2011.
17. almustalahat allughawiat waliadtirab altadawuli: madkhal 'iilaa (alnahw alnasiyi - altadawuliat - alsiymiayiyati), du. naeimat saediat, hawliaat mukhtabar allughawiaat wallughat alearabiati, aljazayari, aleadad 1, 2013.
18. almustalahat alnaqdiat wallughawiat alearabiat almueasiratu: bayn aldhaatiat almafahimiat wabiyat aliaghtirabi, raziqat tawtu, majalat aleulum al'iinsaniati, aleadad 43, bidun tarikhi, (2015).
19. almustalahat albraghmatiat fi allughat alearabiati: dirasat wasfiat watahliliat fi daw' almustalahati, du. alhaju musaa althaalithu, dar kunuz almaerifati, emman, al'urduni, altabeat al'uwlaa, 2021.
20. almuejam allughawiu (jaan du biwa), muqtabas min almustalahat alnaqdiat wallughawiati.
21. fi masayil almustalahat alearabiati, alkutaab althaalithi, ealam alkutub alhadithi, al'urdunu, altabeat al'uwlaa, (2003).
alhadaf walmurajaea
1. 'iishkaliat mustalah jadid wa'azmat aldiqat mustalahat fi almuejam alearabiati: 'a.hasin najati, majalat maqalidi, ea10 (2016).
2. 'iishkaliat tarjamat almustalah aljadidi, eabd alkarim aleulwani, alfikr fi sighariat alearabiat alnaashiati, (2022).
3. 'iishkaliat tatbiq mustalah almustalahii fi aldirasat allughawiat walearabiati, maktabat eud alnad, ea(3), 2017.
4. tahlil alkhitab alriwayiy: saeid yaqtina, almarkaz althaqafia alearabia, bayrut, ta3, (1997).
5. altarjamat bayn altaawil waliastiqbali, nadwat altarjamat waltaawili, j muhamad alkhamisi/ almaghrubi, nadawat wamunazarat raqm 47, 1995m.
6. altarjamat waltaawil nisan walughatan wamaenaa wahidi...?: da.ahamad madasi, majalat mukhbir eilmiin fi allughat wal'adab aljazayirii, aljazayar, ea(16), 2010.
7. sharah almufasali: liabn yaeish, ealam alkutub.
8. eilm allugha (muqadimat lilqari alearabii), mahmud albaran, dar alfikr alearabii, du.ta, alqahirati, 1997.
9. qamus 'asasiaati: eabd alsalam almasdi, aldaar alearabiat lilkutubu, tunus, 1984.
10. qira'at abistimulujiat fi almustalah aldiynii: da.kamil nasir alzaydi, majalat adab almustansiriati,asasiaati, ji(1), ea(109), 2025.
11.jununiaat walmustalaha, da.ahamad qaduwr, mijalat majmae allughat alearabiati, dimashqa, mu(81).
12. allughat alearabiat wamutaghayirat alraqmanati, bashir abrir, majalat almajmae aljazayirii lilughat alearabiati, mu(19), ea1, 2023.
13. almustalah aljadidiu alearabiu bayn altarjamat waltaeribi, madat allughat alearabiati, ea(41), 2018.
14. mustalah 'asasiun bayn awayil altaeadud altarjamii wa'azmat altaeamuli: laylaa qalayiy, dirasat mae alshababi, almarkaz aljamieia tisimsilt/ aljazayar, mi(4), ea(1), 2020.
15. almustalah al'asasiu limafahimi, khalifat almisawi, dar al'amani, manshurat mukhtalifat wadafafi, almusamimi, ta1, (2013).
16. mustalah mustalahiun fi almuejam aljadidiat alearabiati, da.smir sharif astitiatun, jamieat alyarmuk, kuliyat aladab, 2011.
17. mustalah jadidiun wadtirab astikhdam luebat hawl (nahw alnas- taeatiiata- alsiymya'), di.naeimat saediat, hawliaat mukhbiriaat almubtadiiyn wallughat alearabiati, aljazayari, aleadad al'awli, 2013m.
18. almustalah alnaqdiu wallisaniu alearabiu almueasir bayn almafhum aldhaatii wabiyat aliaghtirabi: raziqat tawtaw, majalat aleulum al'iinsaniati, ea43, m bi, (2015).
19. mustalahat lughatiat fi allughat alearabiat madaris wasfiat tahliliat fi daw' mustalahati, da.alhaj musaa thalithu, dar kunuz almaerifati, eamaan - al'urdun, ta1, 2021.
20. almuejamiu (jaan di bawahi) nuqil ean almustalah alnaqdii wallisani.
min masayil almustalah alearabii, alkutaab althaalithi, ealim alkutub alhadithi, al'urdunu, ta1, (2003)
2.png)



