خطابُ المشرِّع ومقولاتُ غرايسدراسةٌ في المقيِّداتِ اللّسانيّةِ
DOI:
https://doi.org/10.51930/jcois.2026.87.%25pالكلمات المفتاحية:
المقيِّدات،، النصوص القانونية، ، قواعد غرايسالملخص
يتناول هذا البحث المقيِّدات اللسانية في النصوص القانونية بوصفها آليات لغوية–تداولية تسهم في ضبط الدلالة وتوجيه المعنى التشريعي نحو الدقة والوضوح. ويركز على قواعد غرايس (الكم، والكيف، والمناسبة، والأسلوب) بوصفها إطارًا تحليليًا لفهم كيفية توظيف المشرّع للغة في الحدّ من الغموض وتقليص مساحة التأويل، وقد أظهر التحليل أن الخطاب القانوني لا يعتمد على الصياغة اللغوية فحسب، إنما على بنية تداولية منظّمة تُراعي السياق القانوني والمنظومي للنصوص، ويخلص البحث إلى أن المقيِّدات اللسانية تمثل عنصرًا بنيويًا في إنتاج المعنى القانوني وضبط فعاليته التطبيقية، بما يعزز اليقين القانوني ويحقق الانسجام التشريعي.
المراجع
-الأوجه اللسانية للخطاب القانوني: دراسة لسانية لإشكالات التعالق اللساني والقانوني، أحمد حاجي صفر، بحث منشور في مجلة أبحاث معرفية، جامعة سيدي محمد عبد الله، كلية الآداب، العدد 12، 2020.
-أفعال الكلام التوجيهية في المناجاة المنظومة لأمير المؤمنين علي بن أبي طالب (عليه السلام): دراسة تداولية، م.عبد المحسن، م.زينب حاتم، بحث منشور في مجلة العلوم الإسلامية، جامعة بغداد، المجلد 30، العدد 3، 2026.
-الإحالة في ضوء نظرية الأفضية الذهنية: رواية “الحياة لحظة” أنموذجاً، د.إيثار شوقي سعدون، بحث منشور في مجلة كلية التربية الأساسية، الجامعة المستنصرية، العدد 125.
-التداولية الخطاب الصوفي في شروح تائية ابن الفارض: دراسة في ضوء نظرية الفعل الكلامي، د.مهند ناصر القريشي، بحث منشور في مجلة آداب المستنصرية، قسم اللسانيات، العدد 106.
-الفعل الكلامي في الخطاب النحوي: دراسة في كتاب المقتصد في شرح الإيضاح للجرجاني (ت417هـ)، د.علي عبد الوهاب الوردي، بحث منشور في مجلة كلية العلوم الإسلامية، جامعة بغداد، ملحق العدد 71، 29/9/2022
-في اللسانيات الإدراكية: رؤى ومنطلقات، د.دلخوش جار الله حسين، بحث منشور في مجلة كلية العلوم الإسلامية، المجلد 30، العدد 3، 2024.
-قانون العقوبات العراقي، القاضي نبيل حياوي، المادة (46): 29.
-القانون المدني العراقي، القاضي نبيل حياوي، المادة (374).
- كشاف اصطلاحات الفنون والعلوم ، محمد علي التهاوني، ترجمه جورج زيناتي مكتبة لبنان ط1/ 1996.
-اللسان والميزان أو التكوثر العقلي، طه عبد الرحمن، المغرب– الرباط، ط1، 1998.
-اللسانيات التداولية في الخطاب القانوني: قراءة استكشافية للتفكير التداولي عند القانونيين، مرتضى جبار كاظم، دار ضفاف للنشر، ط1، 2016.
- اللسانيات القانونية: بحث في العلاقة بين شكل اللغة القانونية ومحتواها، د.مرتضى جبار كاظم، دار كنوز المعرفة، ط1، 2025.
-اللسانيات: المجال، الوظيفة، المنهج، سمير شريف استيتية، عالم الكتاب الحديث _ جدار للكتاب العلمي/ ط1، 2005م.
-نظرية التلويح الحواري بين علم اللغة الحديث والمباحث اللغوية في التراث العربي والإسلامي، هشام الخليفة، مكتبة لبنان ناشرون، ط1، 2013.
Sources and References
• Haji Safar, Ahmad. “Al-Awjuه al-Lisaniyya lil-Khitab al-Qanuni: Dirasah Lisaniyya li-Ishkaliyyat al-Ta‘aluq al-Lisani wa-l-Qanuni” [The Linguistic Dimensions of Legal Discourse: A Linguistic Study of the Problems of Linguistic and Legal Interrelationship]. Abhath Ma‘rifiyya Journal, Sidi Mohamed Ben Abdellah University, Faculty of Arts, No. 12, 2020.
• ‘Abd al-Muhsin, and Zainab Hatim. “Af‘al al-Kalam al-Tawjihiyya fi al-Munajat al-Manzumah li-Amir al-Mu’minin ‘Ali ibn Abi Talib (Peace Be upon Him): Dirasah Tداولiyya” [Directive Speech Acts in the Versified Supplications of Imam ‘Ali ibn Abi Talib: A Pragmatic Study]. Journal of Islamic Sciences, University of Baghdad, Vol. 30, No. 3, 2026.
• Sa‘dun, Ithar Shawqi. “Al-Ihalah fi Daw’ Nazariyyat al-Afḍiyah al-Dhihniyya: Riwayat ‘Al-Hayat Lahzah’ Unmudhajan” [Reference in Light of Mental Spaces Theory: Life Is a Moment as a Model]. Journal of the College of Basic Education, Al-Mustansiriyah University, No. 125.
• Al-Qurayshi, Muhannad Nasir. “Al-Tadawuliyya fi al-Khitab al-Sufi fi Shuruh Ta’iyyat Ibn al-Farid: Dirasah fi Daw’ Nazariyyat al-Fi‘l al-Kalami” [Pragmatics in Sufi Discourse in the Commentaries on Ibn al-Farid’s Ta’iyyah: A Study in Light of Speech Act Theory]. Al-Adab Al-Mustansiriyah Journal, Department of Linguistics, No. 106.
• Al-Wardi, ‘Ali ‘Abd al-Wahhab. “Al-Fi‘l al-Kalami fi al-Khitab al-Nahwi: Dirasah fi Kitab Al-Muqtasid fi Sharh al-Idah lil-Jurjani (d. 417 AH)” [Speech Acts in Grammatical Discourse: A Study of al-Jurjani’s Al-Muqtasid fi Sharh al-Idah]. Journal of the College of Islamic Sciences, University of Baghdad, Supplement to No. 71, September 29, 2022.
• Husayn, Dilkhush Jar Allah. “Fi al-Lisaniyyat al-Idrakiyya: Ru’an wa-Muntalaqat” [On Cognitive Linguistics: Perspectives and Foundations]. Journal of the College of Islamic Sciences, Vol. 30, No. 3, 2024.
• Hayawi, Judge Nabil. The Iraqi Penal Code, Article 46, p. 29.
• Hayawi, Judge Nabil. The Iraqi Civil Code, Article 374.
• Al-Tahanawi, Muhammad ‘Ali. Kashshaf Istilahat al-Funun wa-l-‘Ulum [A Lexicon of Technical Terms in the Arts and Sciences]. Translated by George Zaydan. Librairie du Liban Publishers, 1st ed., 1996.
• ‘Abd al-Rahman, Taha. Al-Lisan wa-l-Mizan aw al-Takawthur al-‘Aqli [Language and the Balance, or Intellectual Multiplication]. Rabat, Morocco, 1st ed., 1998.
• Kazim, Murtada Jabbar. Al-Lisaniyyat al-Tadawuliyya fi al-Khitab al-Qanuni: Qira’ah Istikshafiyya li-l-Tafkir al-Tadawuli ‘inda al-Qanuniyyin [Pragmatic Linguistics in Legal Discourse: An Exploratory Reading of Pragmatic Thought among Legal Scholars]. Dar Difaf for Publishing, 1st ed., 2016.
• Kazim, Murtada Jabbar. Al-Lisaniyyat al-Qanuniyya: Bahth fi al-‘Alaqah bayna Shakl al-Lughah al-Qanuniyya wa-Muhtawaha [Legal Linguistics: An Inquiry into the Relationship between the Form and Content of Legal Language]. Dar Kunuz al-Ma‘rifah, 1st ed., 2025.
• Stetieh, Samir Sharif. Al-Lisaniyyat: al-Majal, al-Wazifah, al-Manhaj [Linguistics: Field, Function, and Method]. ‘Alam al-Kutub al-Hadith / Jidar lil-Kitab al-‘Ilmi, 1st ed., 2005.
• Al-Khalifa, Hisham. Nazariyyat al-Talwih al-Hiwari bayna ‘Ilm al-Lughah al-Hadith wa-l-Mabahith al-Lughawiyya fi al-Turath al-‘Arabi wa-l-Islami [Conversational Implicature Theory between Modern Linguistics and Linguistic Studies in the Arab-Islamic Heritage]. Maktabat Lubnan Nashirun, 1st ed., 2013.
قائمة المراجع مترجمة إلى الإنجليزية
Linguistic Aspects of Legal Discourse: A Linguistic Study of the Problems of Linguistic–Legal Interrelation, Ahmad Haji Safar, published in Abhath Ma‘rifiyya Journal, Sidi Mohamed Ben Abdellah University, Faculty of Arts, Issue 12, 2020.
Directive Speech Acts in the Poetic Supplications of Imam Ali ibn Abi Talib (Peace Be Upon Him): A Pragmatic Study, M. Abd al-Muhsin and M. Zainab Hatim, published in Journal of Islamic Sciences, University of Baghdad, Vol. 30, No. 3, 2026.
Reference in Light of Mental Spaces Theory: The Novel “Life is a Moment” as a Model, Dr. Ithar Shawqi Saadoun, published in Journal of the College of Basic Education, Al-Mustansiriya University, Issue 125.
The Pragmatics of Sufi Discourse in the Commentaries on Ibn al-Farid’s Tā’iyyah: A Study in Light of Speech Act Theory, Dr. Muhannad Nasser al-Quraishi, published in Al-Mustansiriya Arts Journal, Linguistics Section, Issue 106.
Speech Acts in Grammatical Discourse: A Study of al-Muqtasid fi Sharh al-Idah by al-Jurjani (d. 417 AH), Dr. Ali Abdul Wahhab al-Wardi, published in Journal of the College of Islamic Sciences, University of Baghdad, Supplement of Issue 71, 29/9/2022.
In Cognitive Linguistics: Visions and Approaches, Dr. Delkhosh Jarallah Hussein, published in Journal of the College of Islamic Sciences, Vol. 30, No. 3, 2024.
The Iraqi Penal Code, Judge Nabil Hayawi, Article 46, p. 29.
The Iraqi Civil Code, Judge Nabil Hayawi, Article 374.
A Glossary of Technical Terms in the Sciences and Arts, al-Tahanawi.
Language and the Balance, or Intellectual Abundance, Taha Abdul Rahman, Rabat, Morocco, 1st ed., 1998.
Pragmatic Linguistics in Legal Discourse: An Exploratory Reading of Pragmatic Thinking among Jurists, Murtadha Jabbar Kazim, Difaf Publishing House, 1st ed., Legal Linguistics: A Study of the Relationship between the Form and Content of Legal Language, Dr. Murtadha Jabbar Kazim, Kunooz Al-Ma‘rifa Publishing House, 1st ed., 2025.
Linguistics: Field, Function, and Method, Samir Sharif Istaitiyeh.
The Theory of Conversational Implicature between Modern Linguistics and Linguistic Studies in Arab and Islamic Heritage, Hisham Al-Khalifa, Lebanon Publishers Library, 1st ed., 2013.
almasadir walmarajieu:
-al'awjuh allisaniat lilkhitab alqanunii: dirasat lisaniat li'iishkalat altaealuq allisanii walqanuni, 'ahmad haji sifra, bahath manshur fi majalat 'abhath maerifiatin, jamieat sayidi muhamad eabd allah, kuliyat aladab, aleadad 12, 2020.
-'afeal alkalam altawjihiat fi almunajat almanzumat li'amir almuminin ealii bin 'abi talib (ealayh alsalamu): dirasat tadawuliatun, mu. eabd almuhsin, mi. zaynab hatim, bahath manshur fi majalat aleulum al'iislamiati, jamieat baghdada, almujalad 30, aleadad 3, 2026.
-al'iihalat fi daw' nazariat al'afdiat aldhihniati: riwaya "alhayaat lahzatu" anmwdhjaan, du. 'iithar shawqi saedun, bahath manshur fi majalat kuliyat altarbiat al'asasiati, aljamieat almustansiriat, aleadad 125.
-altadawuliat alkhitab alsuwfiu fi shuruh tayiyat aibn alfarid: dirasatan fi daw' nazariat alfiel alkalamii, d. muhanad nasir alqurayshi, bahath manshur fi majalat adab almustansiriat, qism allisaniaati, aleadad 106.
-alfiel alkalamiu fi alkhitab alnahwi: dirasat fi kitab almuqtasad fi sharh al'iidah liljirjanii (t417hi), di. eali eabd alwahaab alwardi, bahath manshur fi majalat kuliyat aleulum al'iislamiati, jamieat baghdada, mulhaq aleadad 71, 29/9/2022.
-fi allisaniaat al'iidrakiati: rua wamuntalaqati, du. dilkhush jar allah husayn, bahath manshur fi majalat kuliyat aleulum al'iislamiati, almujalad 30, aleadad 3, 2024.
-qanun aleuqubat aleiraqii, alqadi nabil hayawi, almada (46): 29..
-alqanun almadanii aleiraqiu, alqadi nabil hayawi, almada (374).
-kshaf astilahat alfununi, altahanwi.
-allisan walmizan 'aw altakawthur aleaqli, tah eabd alrahmanu, almaghribi-alribatu, ta1, 1998.
-allisaniaat altadawuliat fi alkhitab alqanunii: qira'at astikshafiat liltafkir altadawulii eind alqanuniiyna, murtadaa jabaar kazim, dar difaf lilnashri, ta1, 2016.
- allisaniaat alqanuniatu: bahath fi alealaqat bayn shakl allughat alqanuniat wamuhtawaha, da. murtadaa jabaar kazim, dar kunuz almaerifati, ta1, 2025.
-allisaniati: almajali, alwazifatu, almunhaji, samir sharif astitiatun.
-nazariat altalwih alhawarii bayn eilm allughat alhadith walmabahith allughawiat fi alturath alearabii wal'iislamii, hisham alkhalifati, maktabat lubnan nashiruna, ta1, 2013.
2.png)



